Çocuklarda Çalma Davranışı​

Çocuklarda Çalma Davranışı Neden Olur

Çocuklarda çalma davranışı, çoğu zaman “kötü niyet”ten değil; duygusal, gelişimsel ya da çevresel nedenlerden kaynaklanır. Özellikle çocuk psikiyatrisi perspektifinden bakıldığında, bu davranış bir mesaj olarak değerlendirilir.

Çocuklarda çalma davranışının başlıca nedenleri

1. Yaşa bağlı gelişimsel nedenler

• 3–5 yaş arası çocuklar “sahiplik” kavramını tam ayırt edemez.
• Başkasının eşyasını almak, onlar için çalma anlamına gelmeyebilir.

2. Dikkat ve ilgi ihtiyacı

• Evde ya da okulda yeterince ilgi görmeyen çocuk, fark edilmek için bu davranışı sergileyebilir.
• Olumsuz ilgi bile, hiç ilgisizlikten “daha iyi” algılanabilir.

3. Aidiyet ve kabul görme isteği

• Arkadaş grubunda kabul edilmek için bir eşyaya sahip olma isteği.
• “Herkeste var, bende yok” duygusu.

4. Duygusal eksiklikler

• Sevgi, güven, ilgi eksikliği.
• Boşanma, kardeş doğumu, taşınma gibi değişimler sonrası ortaya çıkabilir.

5. Model alma (öğrenilmiş davranış)

• Evde ya da çevrede başkasının eşyasını izinsiz alan yetişkinleri görmek.
• “Kimseye bir şey olmaz” söylemleri.

6. Öfke ve içsel çatışmalar

• Çocuk, yaşadığı kızgınlığı ya da haksızlık duygusunu bu yolla dışa vurabilir.

7. Sınırların net olmaması

• Evde kuralların belirsiz olması, tutarsız ebeveyn tutumları.

8. Psikolojik sorunların belirtisi olabilir

• Dürtü kontrolü zayıflığı
• Davranım bozukluğu
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)

Ancak bu noktada tek başına çalma davranışı tanı koydurmaz.

Çocuk Kleptomani Kaç Yaşında Başlar?

Kleptomani, çocukluk döneminde nadiren görülen bir dürtü kontrol bozukluğudur. Genellikle erken çocuklukta değil, ergenliğe yakın dönemlerde ortaya çıkar.

Başlama yaşı

• Çoğunlukla 10–14 yaş aralığında belirtiler başlar.
• 5–6 yaş altındaki çocuklarda görülen izinsiz alma davranışları kleptomani olarak değerlendirilmez. Bu yaşlarda bu durum daha çok gelişimsel ve öğretici süreçlerle ilişkilidir.

Neden erken yaşta tanı konmaz?

• Küçük çocuklarda dürtü kontrolü ve “sahiplik” bilinci henüz tam gelişmemiştir.
• Kleptomani tanısı için:

• Çalma davranışının bilinçli ve tekrarlayıcı olması
• Maddi kazanç amacı taşımaması
• Çalma öncesi gerilim, sonrasında rahatlama hissinin olması gerekir.

Bu kriterler genellikle ergenlik döneminde netleşir.

Çocuklukta görülen çalma ile kleptomani farkı

Çocuklukta çalma:

• Duygusal ihtiyaç, merak, taklit ya da sınır denemesiyle ilişkilidir.

Kleptomani:

• Çocuk istemese bile kendini durduramaz,
• Aldığı eşyaya çoğu zaman ihtiyacı yoktur,
• Sonrasında suçluluk ve pişmanlık yaşar.

Ne zaman şüphelenilmeli?

• 9–10 yaş sonrası çalma davranışı sık ve kontrol edilemez hale geldiyse
• Uyarılara rağmen devam ediyorsa
• Çocuk davranıştan sonra yoğun suçluluk yaşıyorsa
• Depresyon, kaygı ya da dürtü kontrol sorunları eşlik ediyorsa

Bu durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi gerekir.

Kleptomani genellikle ergenliğe geçiş döneminde başlar. Daha küçük yaşlardaki çalma davranışları çoğu zaman kleptomani değil, gelişimsel ya da duygusal nedenlidir.

Çocuklarda Çalma Davranışı Nasıl Önlenir?

Çocuklarda çalma davranışını önlemek için öncelikle bu davranışın neden ortaya çıktığını anlamak gerekir. Çalma çoğu zaman tek başına bir sorun değil, çocuğun yaşadığı duygusal bir ihtiyacın ya da gelişimsel bir sürecin dışa vurumudur. Bu nedenle önleme süreci cezalandırmaya değil, rehberliğe dayanmalıdır.

1. Çocuğu etiketlememek ve suçlamamak

Çocuğa “hırsız”, “ayıp”, “kötüsün” gibi etiketler yapıştırmak davranışı azaltmaz, aksine kalıcı hale getirebilir. Çocuk kendisini kötü biri olarak tanımlamaya başlar ve davranış tekrar edebilir. Odak noktası çocuğun kişiliği değil, davranışın yanlış olduğu olmalıdır.

2. Yaşına uygun şekilde açıklama yapmak

Çocuğa başkasına ait eşyaların izinsiz alınamayacağı, bunun neden yanlış olduğu sade ve net bir dille anlatılmalıdır. Uzun nutuklar yerine kısa, anlaşılır ve tekrar edilebilir açıklamalar daha etkilidir.

3. Duygularını anlamaya çalışmak

Çalma davranışının altında çoğu zaman ilgi ihtiyacı, kıskançlık, öfke ya da eksiklik duygusu yatar. “Bunu aldığında ne hissettin?” gibi sorularla çocuğun duygusunu ifade etmesine fırsat verilmelidir.

4. Sorumluluk kazandırmak

Alınan eşyanın geri verilmesi sağlanmalıdır. Bu bir ceza gibi değil, sorumluluk öğretme amacıyla yapılmalıdır. Çocuk, davranışının sonucunu görmeli ancak utandırılmamalıdır.

5. Ev içi sınırları ve kuralları netleştirmek

Evde “kimin neye ait olduğu”, “izin alma” gibi konularda net kurallar olmalıdır. Kurallar tüm yetişkinler tarafından tutarlı şekilde uygulanmalıdır.

6. Model olmak

Çocuklar en çok gördüklerini öğrenir. Evde izinsiz eşya alma, küçük yalanlar ya da “kimse fark etmez” gibi davranışlar çocuk tarafından normalleştirilebilir. Ebeveynlerin davranışları burada belirleyicidir.

7. Gerekirse uzman desteği almak

Davranış sıklaşıyor, uyarılara rağmen devam ediyor ve başka davranış sorunları eşlik ediyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatrisi ya da çocuk psikoloğu değerlendirmesi önemlidir.

Çalma Davranışı Kaç Yaşına Kadar Normal Kabul Edilmektedir?

Çalma davranışının değerlendirilmesinde çocuğun yaşı çok önemlidir. Her yaşta görülen izinsiz alma davranışı aynı anlama gelmez.

• 3–5 yaş dönemi

Bu yaş grubunda çocuklar “sahiplik” kavramını tam olarak ayırt edemez. Başkasının oyuncağını almak, onların gözünde çalma anlamına gelmeyebilir. Bu dönem genellikle gelişimsel olarak normal kabul edilir.

• 6–7 yaş dönemi

Çocuk artık kendine ait olanla başkasına ait olanı ayırt etmeye başlar. Ara sıra görülen izinsiz alma davranışları hâlâ öğretici yaklaşımlarla düzeltilebilir. Bu dönemde davranışın alışkanlık haline gelmemesi önemlidir.

• 8–9 yaş ve sonrası

Bu yaştan sonra çocuk, çalma davranışının yanlış olduğunu bilir. Davranış hâlâ devam ediyorsa ve tekrarlayıcı bir hal almışsa artık “normal gelişim” sınırlarının dışına çıkmış olabilir.

• 10 yaş ve sonrası

Bilinçli, tekrarlayıcı ve kontrol edilemeyen çalma davranışları bu dönemde mutlaka değerlendirilmelidir. Dürtü kontrol sorunları, duygusal problemler ya da kleptomani gibi durumlar ayırt edilmelidir.

Çalma davranışı genellikle 5–6 yaşına kadar gelişimsel olarak tolere edilebilir. Ancak yaş büyüdükçe davranışın devam etmesi, altında yatan duygusal ya da psikolojik bir ihtiyacın olabileceğini düşündürür. Bu noktada erken fark etmek ve doğru yaklaşmak çok önemlidir.

Hırsızlık Yapan Çocuğa Nasıl Davranılmalı?

Hırsızlık yapan bir çocuğa yaklaşım, sorunun çözümünde en belirleyici faktördür. Bu noktada amaç, çocuğu korkutmak ya da cezalandırmak değil; davranışın nedenini anlamak ve sağlıklı sınırlar kazandırmaktır. Yanlış tepkiler, davranışın gizlenmesine ya da kalıcı hale gelmesine neden olabilir.

1. Sakin kalmak ve ani tepkilerden kaçınmak

Öfkeyle bağırmak, tehdit etmek ya da utandırmak çocuğun suçluluk duygusunu artırır. Bu durum çocuğun davranışı bırakmasını değil, daha iyi gizlemesini sağlar.

2. Çocuğu değil davranışı ele almak

“Sen hırsızsın” gibi ifadeler çocuğun benlik algısına zarar verir. Bunun yerine “Bu davranış doğru değil” mesajı verilmelidir. Çocuk kendisinin kötü değil, yaptığı davranışın yanlış olduğunu anlamalıdır.

3. Nedenini anlamaya çalışmak

Çalma davranışının altında çoğu zaman kıskançlık, ilgi ihtiyacı, eksiklik duygusu, öfke ya da kabul görme isteği yatar. Çocuğa yargılamadan “Bunu neden yaptığını anlatmak ister misin?” diye sorulmalıdır.

4. Sorumluluk kazandırmak

Alınan eşyanın sahibine geri verilmesi sağlanmalıdır. Bu süreç utandırıcı değil, öğretici olmalıdır. Amaç ceza vermek değil, sorumluluk ve empati geliştirmektir.

5. Tutarlı sınırlar koymak

Evde kurallar net olmalı ve tüm yetişkinler tarafından aynı şekilde uygulanmalıdır. Bir gün görmezden gelinen davranışın ertesi gün sert şekilde cezalandırılması çocuğu kafa karışıklığına iter.

Ortaokulda Çalma Davranışı

Ortaokul dönemi (yaklaşık 10–14 yaş), çocuğun hem kimlik geliştirdiği hem de akran ilişkilerinin yoğunlaştığı bir dönemdir. Bu dönemde görülen çalma davranışı, okul öncesi ya da ilkokul dönemine göre daha ciddiye alınmalıdır.

Ortaokulda çalma davranışının nedenleri arasında:

• Akran baskısı ve gruba ait olma isteği
• Maddi imkân farklılıklarının daha fazla fark edilmesi
• Özgüven eksikliği
• Dürtü kontrolünde zorluk
• Öfke ve adaletsizlik duyguları

Bu yaş grubunda çocuk, yaptığı davranışın yanlış olduğunu bilir. Davranış devam ediyorsa, bu durum çoğu zaman duygusal ya da psikolojik bir sorunla ilişkilidir.

8 Yaşındaki Çocuk Neden Hırsızlık Yapar?

8 yaş, çocuğun ahlaki kuralları ve toplumsal sınırları büyük ölçüde kavradığı bir dönemdir. Bu yaşta görülen hırsızlık davranışı genellikle tesadüfi değildir.

Başlıca nedenler:

• Dikkat çekme ve ilgi görme ihtiyacı
• Kardeş kıskançlığı
• Akranlarına özenme
• Eksiklik ve yetersizlik duygusu
• Ev içi tutarsız disiplin

8 yaşındaki bir çocuk genellikle yaptığı davranışın yanlış olduğunun farkındadır. Bu nedenle tekrar eden hırsızlık davranışı mutlaka ciddiyetle ele alınmalıdır.

6 Yaşındaki Çocuk Neden Hırsızlık Yapar?

6 yaşındaki çocuklarda görülen izinsiz alma davranışı her zaman “hırsızlık” olarak değerlendirilmez. Bu yaş grubu hâlâ gelişimsel sınırlar içinde değerlendirilebilir.

Bu yaşta görülen nedenler:

• Sahiplik kavramının tam oturmamış olması
• Merak ve dürtüsellik
• Anında haz alma isteği
• Duygularını sözel olarak ifade edememe

6 yaşındaki çocuklarda çalma davranışı çoğu zaman doğru yönlendirme, açıklama ve tutarlı sınırlarla azalır. Ancak davranış yoğun ve ısrarcıysa altta yatan nedenler araştırılmalıdır.

Ne Zaman Destek Alınmalı?

Her çalma davranışı profesyonel destek gerektirmez. Ancak bazı durumlarda erken müdahale çok önemlidir.

Aşağıdaki durumlarda mutlaka destek alınmalıdır:

• Çalma davranışı sık ve tekrarlayıcı hale geldiyse
• Uyarılara ve açıklamalara rağmen devam ediyorsa
• Çocuk davranışı kontrol edemediğini söylüyorsa
• Yoğun suçluluk, kaygı veya öfke eşlik ediyorsa
• Yalan söyleme, saldırganlık gibi başka davranış sorunları varsa
• 10 yaş ve sonrasında bilinçli şekilde sürüyorsa

Bu durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatrisi ya da çocuk psikoloğu tarafından değerlendirme yapılması, davranışın kalıcı hale gelmesini önlemek açısından kritik öneme sahiptir.Çocuklarda hırsızlık davranışı çoğu zaman bir “ahlak problemi” değil, çocuğun anlatamadığı bir duygusal ihtiyacın sinyalidir. Doğru yaklaşım, erken farkındalık ve gerektiğinde profesyonel destek ile bu davranış büyük ölçüde düzeltilebilir.